Heilagur Jósef

Við þekkjum öll fólkið sem tekur undir eins til máls á fundum þegar spurt er um skoðanir viðstaddra á hinu eða þessu málefni. Það er ekki alltaf vitleysa sem fólkið segir, en þó liggur oft í augum uppi að það hefur naumast eða jafnvel aldrei velt málinu fyrir sér. Til allrar hamingju tekur þetta málglaða fólk ekki alltaf alvarlega það sem það hefur sagt og er oft reiðubúið til að skipta um skoðun.

Til eru einnig þeir sem láta lítið eða ekkert til sín heyra. Þeir eru að vísu viðstaddir en hafa sig ekki í frammi. Þeir segja ekki neitt. Það þarf þó ekki að tákna að þeir hafi engan áhuga, enda hafa þeir komið af frjálsum vilja á fundinn. Þeim finnst einfaldlega að þeir séu ekki undir það búnir að segja neitt.

En sé um það að ræða að eitthvað þurfi að „gera“, ef beðið er um sjálfboðaliða sem fúsir séu til að taka að sér eitthvað starf, eru það yfirleitt ekki „ræðumennirnir“ sem gefa sig fram, heldur „hinir þöglu“. Þeir virðast vera fúsari til að „gera“ heldur en að „tala“.

Í sögunni af endurlausn Guðs heyrum við sagt frá bæði málglöðum mönnum og þöglum „gerendum“. Einn hinna síðartöldu – og ef til vill merkastur þeirra – er heilagur Jósef, festarmaður Maríu meyjar og fósturfaðir Jesú.

Oft ímyndum við okkur Jósef sem roskinn, frekar hlédrægan og að meira eða minna einfaldan mann. En þegar við lesum hvað hann innti af hendi, um hvað hann var fær í hagnýtu lífi og skipulagi, sjáum við að hann hlýtur að hafa verið frekar ungur, sterkur og hygginn maður og auk þess ráðagóður.

Hann var líka kallaður til þess að stofna til hjónabands með konu sem hann elskaði en átti von á barni sem hann skildi ekki, hvernig til var komið. Hann vissi að sér mundi ekki veitast að eignast börn, en að hann átti að líta á barnið, sem hann átti ekki, sem sinn eigin son. Hann gerði það án þess að spyrja fleiri spurninga, án þess að hika og endanlega. Það sýnir hversu sterkur hann var fyrir, kjarkmikill og hversu óhvikul trú hans á Guð og forsjón hans var. Þegar hann þurfti að fara til Betlehem með konu sína, sem komin var að barnsburði, og þó einkum í því sem gera varð í sambandi við þann atburð – úti á víðavangi – varð ljóst að hann var hygginn skipuleggjandi sem ekki komst í uppnám, heldur réði á yfirvegaðan hátt fram úr hinum erfiðu kringumstæðum. Ennþá skýrar sýndi hann framtak sitt og fyrirhyggju þegar hann varð að flýja sem skjótast með Maríu til Egyptalands. Þar virðist hann hafa séð fyrir þeim með nýjum hætti, þangað til hann batt enda á dvöl sína þar er hann hafði verið hvattur til að halda á ný til heimkynna sinna. Hann var svo hygginn að setjast ekki að í Betlehem – þar sem konungsvaldið ógnaði þeim ennþá – heldur hélt til Nasaret. Þar bjó hann Jesú æskuheimili sem honum hentaði. Hann þagði um uppruna og eðli drengsins, sem óx upp eins og sonur hans, og lét forsjá Guðs ótruflaða um að ráða högum hans.

Ekkert orð er að öðru leyti skráð um Jósef, en athafnir hans segja sína augljósu sögu. Þær lýsa honum sem manni athafna. Þær athafnir áttu rót sína að rekja til kærleika hans á Maríu, en samtímis til trúar hans á Guð og forsjá hans. Hann treysti Guði takmarkalaust. En um leið er ljós athugull skilningur hans, djúphygli og skipulagsgáfa. Allt það  gerir hann að lýsandi fyrirmynd okkar allra.

Athugum aðeins nánar stöðu Jósefs frá Nasaret sem eiginmann Maríu meyjar til að forðast misskilning. Í bréfi sínu „Redemptoris custos“ – „Verndari frelsarans“ (tileinkað heilögum Jósef) frá 1989 segir Jóhannes Páll II páfi:

„Allt sitt líf, sem var einskonar pílagrímsför í trú á Guð, var Jósef, líkt og María mey, trúr köllun sinni. Líf Maríu meyjar var fullnun þessa heits sem hún strengdi við boðun engilsins: „Fiat“– „Verði mér eftir orðum þínum.“ Jósef hinsvegar gat ekki svarað með orðum þegar engill Drottins vitraðist honum í draumi: hann „gerði“ einfaldlega „eins og engill Drottins hafði boðið honum“ (Mt 1, 24). Og þessi fyrsti „verknaður“ varð að upphafi vegar Jósefs. Frá því sem gerðist á þessum vegi segja guðspjöllin ekkert: Ekki eitt einasta orð sem Jósef hafði talað. En þögn Jósefs hefur sína sérstöku merkingu: í því felst sannleikurinn sem birtist í mati guðspjallanna um hann: hann var „grandvar“ (Mt 1, 19).

Þessi karlmaður frá Nasaret, grandvar og trúr, býr yfir öllum þeim einkennum sem sæma sannan eiginmann. Guðspjallamaðurinn Lúkas kynnir okkur Maríu sem „mey, er var föstnuð manni, sem Jósef hét“ (Lk 1, 27). Áður en „leyndardómurinn sem hefur frá eilífð verið hulinn í Guði“ (sbr. Ef 3, 9) varð að raunveruleika, draga guðspjöllin upp fyrir okkur mynd af eiginmanni og eiginkonu. Samkvæmt venju hjá Gyðingum til forna fór hjúskaparstofnun fram í áföngum: fyrst var haldið upp á hjónavígsluna og þá – eftir nokkra hríð – tók eiginmaðurinn konu sína til sín. Það þýðir að áður en Jósef lifði saman með Maríu var hann þegar eiginmaður hennar. María hinsvegar varðveitti hið innra með sér þá þrá að helga sig Guði í einu og öllu. Við getum spurt okkur hvernig þessi löngun fari saman við hjúskaparstofnun. Við verðum að leita svars í þróun hjálpræðisáætlunarinnar. Um leið og engill flytur Maríu boðun Drottins veit hún að hún verður að standa við þann ásetning sinn að helga sig Guði einum með því að varðveita meydóm sinn til að verða fær um að vera móðir Sonar Guðs. Móðurhlutverk hennar fyrir tilverknað Heilags anda er það hátterni helgunarinnar sem Guð sjálfur væntir af meyjunni sem er föstnuð Jósef. Þannig gefur María samþykki sitt: „Fiat mihi secundum verbum tuum.“ –  „Verði mér eftir orðum þínum.“

Sú staðreynd að hún er föstnuð Jósef er hluti af fyrirhuguðu ráði Guðs. Minnumst aðeins orða engilsins við Jósef: „Óttastu ekki að taka til þín Maríu, heitkonu þína. Barnið, sem hún gengur með, er af Heilögum anda“ (Mt 1, 20). Þessi orð lýsa leyndardómi eiginkonu Jósefs: María er mey þrátt fyrir móðurhlutverk sitt. Í henni tekur „sonur hins hæsta“ á sig holdsins mynd og verður „mannssonurinn“.

Þegar Guð snýr sér til Jósefs með orðum engilsins þá snýr hann sér til eiginmanns eða heitmanns meyjar frá Nasaret. Það sem gerðist í henni fyrir tilverknað Heilags anda er samtímis staðfesting hjúskapar-stofnunarinnar sem áður var gerð milli Jósefs og Maríu. Boðberi himinsins segir ótvírætt við Jósef: „Óttastu ekki að taka til þín Maríu, heitkonu þína.“ Það sem gert var á undan getnaði Jesú – hjúskaparstofnunin –  gerðist samkvæmt vilja Guðs og missti ekki gildi sitt. Þess vegna er María bæði mey og móðir“ (Redemptoris custos, nr 17–18).

Hinn 19. mars minnist kirkjan heilags Jósefs með hátíðlegum hætti. Hún þakkar Guði fyrir að gefa okkur þennan mæta mann. Í rauninni er hann í nánum tengslum við okkur því að fyrir okkur öll eru oft lögð hlutverk, sem ekki verður ráðið fram úr með orðum, heldur aðeins með athöfnum og skýrri umhugsun, svo og með sterkri trú á Guð. Það á við um kirkjuna sjálfa, sem á heilagan Jósef að verndardýrlingi, en einnig um hvern og einn fjölskylduföður sem vill sýna konu sinni og börnum ást sína með skynsamlegum hætti í hjónabandinu.

Biðjum að við lítum oft til heilags Jósefs, þegar mikill úrlausnarefni blasa við okkur. Og sérstaklega að við breytum eftir fordæmi hans, bæði í því að beygja okkur í hlýðni undir vilja Guðs, svo og í þaulhugsaðri athafnasemi.

Heilagur Jósef í myndlist

Jósef og lilja

Listamaðurinn Giotto di Bondone sem var uppi á Ítalíu á 14. öld bjó til veggmyndir um ævi Maríu meyjar fyrir kapellu Santa Maria dell’ Arena í Padua. Sumar þessara mynda segja frá útvalningu heilags Jósefs sem brúðguma Maríu. Á einni mynd sést musteri í Jerúsalem. María mey og Jósef standa frammi fyrir altarinu og horfa hvort á annað. Í vinstri hendi sinni heldur Jósef á staf sem hefur tekið á sig mynd lilju. Dúfa flýgur út úr honum. Þetta er ef til vill elsta myndin sem sýnir heilagan Jósef með lilju í hendinni.

Í bernskuguðspjallinu svokölluðu eftir heilagan Jakob postula („Protevangelium“ – „protos“ á grísku: það fyrsta, af því að þetta rit segir frá fyrstu atburðum sérstaklega úr lífi Maríu meyjar og var samið við lok 2. aldar en var ekki tekið í „canon“ Heilagrar ritningar) segir nánar frá útvalningu heilags Jósefs og blómstrandi starfi hans:

Þegar María mey var þriggja vetra gömul færðu foreldrar hennar, Jóakim og Anna, hana til musterisins í Jerúsalem. Orðrétt segir: „Presturinn tók við henni, faðmaði hana og blessaði með þessum orðum: ,Drottinn hefur miklað nafn þitt um ókomna tíð. Við lok tímans mun Guð opinbera endurlausn barna Ísraels.‘ Þá setti presturinn hana við þrep altarisins og Drottinn lagði náð sína yfir barnið indæla sem fór að dansa á litlum fótum sínum og öllum lýð Ísraels þótti mjög vænt um hana“ (7, 3).

Þegar María var 12 ára sátu prestarnir fund til að athuga feril Maríu meyjar. Æðstaprestinum Sakaría var skipað að fara inn í hið allrahelgasta til að leita svars hjá Guði sjálfum í bæn. Engill Drottins vitraðist honum og flutti honum boðskap:

„Sakaría, Sakaría, far þú út og kalla saman alla ekkla lýðsins. Sérhver þeirra skal vera með staf í hendi og sá sem Guð mun veita tákn skal fá hana sem eiginkonu“ (8).

Í níunda kafla segir: „Einnig Jósef lagði öxina til hliðar til að vera samferða þeim (ekklunum). Og þegar þeir höfðu safnast saman, tóku þeir  stafi sína og fóru til æðstaprestsins. Hann tók stafi allra, fór inn i musterið til að lesa þar bæn yfir þeim. Að henni lokinni tók hann aftur stafina, fór út og dreifði þeim meðal mannanna. En jarteiknir sást ekki við neinn þeirra. Jósef var allra manna síðastur til að taka við stafi sínum. Og um leið og hann tók stafinn í hendur flaug dúfa út úr honum og settist á höfuð Jósefs. Presturinn mælti við Jósef: „Jósef, þér var úthlutuð mey Drottins; gættu hennar vel!“ .... Og Jósef sagði við Maríu: „María, ég hef fengið þig úr musteri Drottins. Ég læt þig nú vera eina í húsi mínu um skeið, af því að ég verð að fara til að vinna á byggingarsvæði mínu. Guð mun varðveita þig þar til ég kem aftur.“

Á svipaðan hátt segir í helgisögn „Legenda aurea“ (frá 13. öld): „Þegar allir (prestarnir) lögðust á grúfu, fór æðstipresturinn inn í hið allrahelgasta til að spyrja Drottinn sjálfan. Og allt í einu barst rödd um allt musterið, innst úr hinu allrahelgasta: „Allir ókvæntir karlmenn úr Davíðs ætt eiga að koma fram með staf að altari Drottins. Einn stafurinn mun fara að blómstra og Heilagur andi stíga á hann. Sá sem á þann staf skal trúlofast Maríu mey.“ Jósef var meðal mannanna en honum þótti það ekki við hæfi á sínum aldri að kvænast ungri konu. Hann faldi þess vegna staf sinn á meðan hinir fóru með þá til altaris. Þar eð  táknið gerðist ekki  eins og boðið hafði verið, þá spurði æðstipresturinn Drottin í annað skipti. Og Drottinn svaraði: „Sá sem er þessarar meyjar verður hefur enn ekki fært staf sinn.“ Nú varð Jósef að koma fram. Og þegar hann sýndi staf sinn blómstraði hann, um leið og dúfa kom af himni ofan og settist á brodd hans.“

Jósef með blómstrandi grein eða lilju sem dúfa flýgur úr er orðinn að fastri mynd í listasögunni. Liljan varð meir og meir að tákni fyrir skírlífi hans. Helst er hann þess vegna sýndur með lilju í annarri hendi og með Jesúbarnið á hinum armleggnum (eins og á Jósefsaltari í Kristskirkju).