Textinn er tekinn úr bók “Vegurinn, sannleikurinn og lífið” (bls. 202-233). Höfundur greinar er Norbert Lohfink og íslenska þýðingin var frá þýskutungumáli eftir Torfa Ólafssyni gert.
Hvernig skilja ber Heilaga ritningu
Biblían e mjög gömul bók. Það eitt kann að gera hana heillandi í augum vissra manna en öðrum kann það að vera til nokkurs trafala. Þegar þeir fara að lesa í Biblíunni, finnst þeim hún vera óendanlega framandleg, skrifuð af lítilli þekkingu og jafnvel full af staðleysum. Þeir eru skelfdir yfir því, hversu margt í henni er fjarlægt þekkingu okkar og heimsmund, hversu lítið stórmálin í henni snerta tilfinningar okkar og hversu margt í henni er torskilið nútímamanninum.
Okkur finnst það ekki koma okkur neitt við þótt menn í Gamla testamentinu hafi háð styrjaldir í nafni Guðs eða ort bölbænasálma og jafn fjarlægur okkur er hinn jarðneski svipur á því sem menn festa von sína á. Örðugleikar af þessu tagi verða okkur enn þungbærari fyrir þá sök að við lesum Biblíuna ekki eins og hverja aðra gamla bók, heldur sem orð Guðs, þar sem við eigum hvorki von á staðleysum eða því að bókin bregðist okkur svona.
Til þess að sigrast á örðugleikum af þessu tagi nægir okkur ekki aðeins þolinmæði, þrautseigja og trú, heldur þurfum við einnig á fræðslu og skilgreiningu grundvallaratriða að halda. Þess vegna verður fjallað ítarlega um þetta hér á eftir. Við skulum byrja á því að útlista grunvallaðaratriði.
Biblían er orð Guðs í mannlegum búningi
Páll postuli lítur þannig á bækur Gamla testamentisins að þær séu “ritningar, innblásnar af Guði” (2 Tím 3,16). Í 2. Pétursbréfi segir: “Aldrei var nokkur spádómur borinn fram að vilja manns, heldur töluðu menn frá Guði, knúðir af Heilögum Anda” (2 Pét 1,21). Því er tíðum lýst í myndrænu máli, hvernig Gamla testamentið sé til orðið: Guð andaði á þá sem skrifuðu bækur Biblíunnar, þeir drógu að sér Anda Guðs og hann starfaði í þeim og knúði þá til að tala og skrifa. Þessa lýsingu notum við enn í dag, þegar við gerum grein fyrir því, á hvern hátt Heilög ritning sé “innblásin” af Guði.
Í Biblíuhandritum frá miðöldum verður oft fyrir okkur önnur mynd. Þar situr guðspjallamaður og skrifar bók sína. Hendur hans skrifa en hann hallar höfði, eins og hann sé að hlusta. Á öxl hans situr dúfa, tákn Heilags Anda. Hún hvíslar í eyra hans þeim orðum sem hann á að skrifa. Þetta er myndræn lýsing á því, hvernig Guð hafi lesið Biblíuskrifurunum fyrir það sem þeir áttu að skrifa. Menn hafa hugsað sér þá sem “einkaritara” Guðs.
Ekki megum við gleyma því að í báðum þessum dæmum er um líkingamál að ræða. Líkingar hafa sitt gildi en þeim er líka samfara viss hætta. Hættan er sú að menn geri of lítið úr mannlegri hlutdeild þeirra sem skrifuðu Biblíuna. Þegar guð notar manninn sem “verkafæri” sitt, er um allt annað að ræða en þegar maður notar annan mann sem verkæri sitt. Sá sem annar maður notar er lítillækkaður, en sá sem Guð notar er upphafinn. Þræll mannsins á að vera viljalaus og neita sér um að vinna eigið verk. En þegar Guð tekur mann í þjónustu sína, heldur maðurinn frelsi sínu í þjónustunni og fær að vinna sitt verk.
Þetta kann að virðast þversagnarkennt, en það er rétt vegna þess að Guð er ekki vera í þessum heimi, heldur vinnur hann verk sín af allt öðru sviði og kemur þeim til leiðar í veruleika jarðlífsins fyrir til styrk þeirra möguleika, sem þar er völ á. Ef tveir menn skrifa bók í sameiningu, geta menn og verða að vera færir um að greina sundur hlutdeild hvors þeirra um sig, þegar samningu bókarinnar er lokið. Í Biblíunni er ekki hægt að greina þannig á milli tveggja hlutdeilda, enda þótt við hljótum að viðurkenna að höfundar hennar séu líka tveir: mannlegur og guðlegur.
Hver bók Biblíunnar er að öllu leyti frá Guði og að öllu leyti Guðs orð, en um leið er hún líka að öllu leyti eftir mannlegan höfund, og það er ekki til í Biblíunni ein einasta setning, ekki ein einasta hugsun, sem hægt er að segja um að sé ekki verk hins mannlega höfundar, heldur frá Guði einum. Við verðum að leggja ennþá meiri áherslu á þetta og segja: Einmitt vegna þess, að bókin er að svo miklu leyti verk Guðs, er hún algerlega og að öllu leyti verk viðkomandi manns, og einmitt þess vegna hafa notið sín til fulls við samningu hennar sérkenni og frelsi mannsins sem skrifaði hana.
Þessar hugleiðingar eru síður en svo af nýjum toga spunnar. Þegar á miðöldum, þegar menn skreyttu enn Biblíuhandritin með smámynd af dúfu sem hvíslaði að höfundinum, skrifaði guðfræðingurinn Tómas frá Akvínó: “Í Heilagri ritningu er hið guðlega lagt fyrir oss á þann hátt sem menn eru vanir að viðhafa”. Þessar setningu tók Píus XII upp í páfabréf sitt um Biblíuna, “Divino afflante Spiritu”.
Menn verða að temja sér réttan skilning á mannlegri hlutdeild höfunda Biblíunnar og skoða hana frá öllum hliðum. Með því móti einu komast mann hjá því að gera sér falskar vonir þegar þeir líta í Biblíuna.